Nederland kampt met dreigend tekort aan grondstoffen

Nederland wil tienduizenden woningen bouwen, dijken versterken en de infrastructuur uitbreiden. Maar voor al die plannen is een grondstof nodig waar nauwelijks iemand bij stilstaat: zand, grind en klei.

Een nieuwe landelijke analyse van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat laat zien dat de beschikbaarheid van primaire bouwgrondstoffen een serieus aandachtspunt is. Het Rijk heeft voor het eerst een landelijk beeld laten opstellen van de voorraden, de winning en de toekomstige behoefte. Aan de Kamer zijn daarbij onder meer een TNO-onderzoek naar de Nederlandse voorraden en een onderzoek naar import en kosten aangeboden.

Dat is belangrijk omdat Nederland voor een groot deel van zijn bouwopgave afhankelijk blijft van materialen die uit de Nederlandse bodem worden gewonnen. Voor sommige toepassingen bestaan nog onvoldoende alternatieven.

De overheid heeft eerder al vastgesteld dat vooral de winning van zand en grind onder druk staat. Bestaande winprojecten lopen af, terwijl nieuwe vergunningen niet snel genoeg beschikbaar komen. Een groot probleem daarbij is de tijd die nodig is om nieuwe winningen mogelijk te maken. Voor grote ontgrondingsprojecten kan het jaren duren voordat een vergunning onherroepelijk is.

De nieuwe Kamerbrief plaatst dat probleem in een veel breder perspectief. Het gaat niet alleen om de bouw van woningen, maar ook om infrastructuur, waterveiligheid en de energietransitie. Het kabinet schrijft daarover: “We staan voor grote maatschappelijke opgaven als waterveiligheid, infrastructuur, energietransitie en (woning)bouw.”

Daarmee wordt zand ineens een strategische grondstof.

Minder winnen, meer importeren?

Nederland kan proberen minder primaire grondstoffen te gebruiken door meer circulair te bouwen. Dat is ook een belangrijk onderdeel van het kabinetsbeleid. Maar circulair bouwen betekent niet dat primaire grondstoffen volledig verdwijnen.

Voor bepaalde toepassingen blijven zand, grind en andere delfstoffen nodig. De overheid onderzoekt daarom verschillende manieren om de toekomstige voorziening veilig te stellen. Daarbij zijn onder meer meer import, het stimuleren van binnenlandse winning en sterkere landelijke regie in beeld geweest.

Juist die laatste mogelijkheid kan politiek gevoelig worden.

De winning van oppervlaktedelfstoffen is momenteel grotendeels een zaak van provincies en marktpartijen. Het Rijk heeft tot nu toe terughoudend gereageerd op voorstellen voor meer nationale regie. Tegelijkertijd zijn de belangen nationaal: een tekort aan grind raakt niet alleen de provincie waar wordt gewonnen, maar uiteindelijk ook de bouw van woningen en infrastructuur elders in Nederland.

Dat spanningsveld wordt steeds groter.

In eerdere analyses werd bijvoorbeeld gewaarschuwd dat vooral voor grind op relatief korte termijn problemen kunnen ontstaan. Limburg levert een groot deel van de Nederlandse grindproductie, terwijl nieuwe winningen jaren voorbereiding vergen.

De vraag is daardoor niet alleen hoeveel grondstoffen Nederland in de bodem heeft, maar vooral hoeveel daarvan daadwerkelijk winbaar, vergund en maatschappelijk aanvaardbaar is.

Woningbouw kan botsen met grondstoffenschaarste

Dat maakt de Kamerbrief relevant voor de woningmarkt. Een woningbouwplan kan op papier volledig rond zijn, maar uiteindelijk heeft iedere woning beton, metselwerk, wegen en infrastructuur nodig. Daarvoor zijn grondstoffen nodig.

Hetzelfde geldt voor dijkversterkingen. Nederland heeft tot 2050 een enorme waterveiligheidsopgave. Als tegelijkertijd de binnenlandse winning van bouwgrondstoffen afneemt, ontstaat een steeds belangrijkere afhankelijkheid van import.

Dat kan financiële gevolgen hebben. Uit het onderzoek naar import en kosten blijkt dat de prijzen van primaire bouwgrondstoffen de afgelopen decennia zijn veranderd en dat internationale ontwikkelingen invloed hebben op de kosten. De overheid heeft het onderzoek juist laten uitvoeren om beter zicht te krijgen op de gevolgen van import voor de Nederlandse voorziening.

Daarmee krijgt de discussie over grondstoffen ook een geopolitieke dimensie. Nederland probeert op allerlei terreinen minder afhankelijk te worden van het buitenland, terwijl voor bouwmaterialen juist een grotere afhankelijkheid van import kan ontstaan als binnenlandse winning verder terugloopt.